| Kök Tengri / Durkheim Reddi.
ESKİ TÜRKLERDE DİN SİSTEMİ VE KÜLTLER.
Eski Türklerde toplum yapısında ve tabakalaşmada önemli yer tutan dini sistemler ve kültler, bizzat kendi görüşleri olan yazıtlar vasıtasıyla önem kazanmıştır.Türkler tarih sahnesinde yedi farlı inanç sistemi içine girmişlerdir ve asla diğer toplumlar gibi kültürel yapılarınındin tarafından bozulmasına imkan vermemişlerdir.
Bu yedi inançtan ilki olan Gök-Tengri’ni ele alırsak ; Kül Tigin anıtında şöyle bir ifade geçer ‘’’Zamanı tanrı yaşar.İnsanoğlu hep ölmek için türemiş.Bu özlü söz Tanrının ölümsüz, insanın ise ölümlü olduğunu gösterir.Bu semavi olarak kabul edilen dinlerin gelmesinden yüzyıllarca önce söylenmiş bir sözdür.
Bu söz ile Göktürk ler evrensel bir din anlayışına sahip olmuşlardır.Tanrı insanı ve evreni yaratmıştır.Göğe ve suya kutsallık verende odur.Proto-Türklerin ilk özgün inancı olan Gök-Tengri adını Altaylarda bilinen en eski sözcük olarak Bize Hiung-nu lar aktarmaktadır. Proto-Türklerde tanrı soyut bir kavramdır.İkinci derece kutsallaştırdık ları doğa parçaları tanrıya ilave olarak ele alınır.Bazı Türkologlar bununla ilgili
farklı yorum yapmaktadırlar.Bu tanrıyı Türklerin kendi tanrısı olarak gösterme çabalarındadırlar.
Türk tarihini tarihsel süreç içinde dikkatli bir şekilde tarafsızca sosyolojik saptamasını yapan bir kişi Türklerin inandığı Tanrıyı tekellerine almayıp tüm evreni kapladığını anlayacaklardır.Gök denmesinin sebebide budur.Tanrı her şeyin üstündedir.Yer tanrı denmesi ise tanrının heryerde olduğunu gösterir.Evren = Evir : Dönmek , kelimesi Galileodan yüzlerce yıl önce Türklerin evrenin hareket ettiğini bildiğinin bir kanıtıdır. Gök-Tengri inancının din adamına Kam denir.Bu inancın din biçimine dönüşememe- sinin sebebi mabetler yapılıp, ayinler yapılmamasıdır.
Orhun yazıtlarının doğu yönüne bakarsak, ‘’Üstte mavi gök,altta yağız yer yaratıldıkta,ikisi Arasında insanoğlu yaratılmış,insanoğlu üstüne soyumun atası Bumin kagan,İstemi Kagan Taht’a oturmuş.’’’’
Burada evrenin yaradılıyla ilgili kozmogoni geliştirilmiştir.Tanrı her şeyi yaratmış ve toplumsal düzeni inşa etmiştir.Tanrı istemeden hiçbirşey olmaz.Tanrı buyurmadan kagan olunamayacağı gibi kaganlıktada kalamaz.
Göktürklerde mezara Kurgan denir.Kahramanın hayattayken öldürdüğü düşmanlarının yontma heykelleri dikilir.Aynı zamanda eski Türklerde ve Macarlarda ölü ile birlikte atı veya sevdiği şeylerinde gömülmesi ölümden sonra farklı bir hayata olan inançlarının bir simgesidir.
Eski Türklerin bir diğer İnancı olan Sha-Man, dini inançlarla ilgili olarak Sha-man bir külttür.Sosyolojik olarak Kült bir dinin ibadet ile birleşen uygulama ve merasimleridir.Sha-Man dil karşılığı olarak dişi ve erkeğin uyumu demektir.Tunguzca bir sözcüktür.
Charles Winich Dictonary of Antropology.1961 tarihli yapıtında bu cümleyi, kaynak olarak sibiryada tıp adamı veya ilkel herhangi bir toplumda din adamı anlamına geldiğini yazmıştır.Şamanizm çinde çok yayıldığını bilmekteyiz.Amerikan Kızılderilileri,Rus Ortodoksları ve Hint kültürlerine sızarak çok geniş bir alana yayılmışlardır.
Sha-Man güçlü bir ritm taşıyan müzik eşliğinde dans ederek esrimeye ulaşır ve sağaltımda bulunur.Sha-Man rahiplari hem erkeklerden hemde kadınlardan olusur.Sha-man gereksinmeye göre doğa parçalarını özelliklede hayvanları taklit ederek transa girer ve onların gücüyle birleştiğine inanılır.Türklerde şaman ateş karşısında taransa geçmeleri gelenekleşerek Ocak kültürünün doğmasına sebep olmuştur.Gökte güneş,yerde ateş, evde ocak şaman yaşamı için
kutsal olmuştur.Sha-Man Ok-Uzlar, Selçukluların öncülüğünde iran ve anadoluya açılmışlardır.
Ziya Gökalp, Şamanizmi tarihten önceki, anaerkil totemizmden doğmuş bir din sistemi olarak kabul eder.tarihi dönemde ise büyüsel bir sistem olarak yorumlar.Türk sosyoloğu Hilmi Ziya Ülken ise Şamanlığın bir büyücülük değil bir din sistemi olduğunu kabul eder.Buna Karşılık Gökalpte bir din olan Toyonizm Ülken de tartışma konusudur.E.Durkheim’e göre Dini Hayatın İlkel biçimleri adlı eserinde ayrıntılı olarak incelemiştir.Büyük bir ihtimalle Gökalp’in Türklerin ilk dini olarak bunu göstermesinin etkisi budur.Ayrıca Gökalp Şamanizm ve Totemcilik arasında bir ilişki kurarak, totemi bir yansıma bir sembol olarak düşünür.
Rassoni şamanın kökünü totemizme bağlar. Gerek Gökalpçi gerek Rassonici bakış açısıyla bakılsın Şamanizm bir kült olarak Türk Toplumunun yapısında önemli bir yer tutar.Şamanizm bugün Sovyet rusyada yaşayan Türkler arasında hala özelliklerini sürdürmektedir.Kişinin doğumuyla ölümü arasında yapılan
Merasimler hala yapılmaktadır.Sadece ayrıntılarında bazı değişiklikler olmuştur.Özellikle Kazaklarda ölüm törenlerinin islamiyetle hiçbir ilgisi olmayıp tamamen şamanisttir. | 
